Erfgenaam weigert woning te verlaten: kan de vereffenaar ingrijpen?

Wanneer iemand overlijdt en een woning achterlaat, komt het regelmatig voor dat één of meer erfgenamen daarin verblijft. Voor de vereffenaar die de woning te gelde dient te maken om de schulden van de nalatenschap te kunnen voldoen, wordt dit al snel problematisch. In zo’n situatie wordt de verkoop van de woning immers verhinderd, als de achtergebleven erfgenaam de woning niet wil verlaten. In dit artikel wordt besproken hoe de vereffenaar kan handelen indien onderling overleg niet tot het gewenste resultaat leidt.

Bevoegdheden van de vereffenaar

De wet bepaalt dat de vereffenaar verantwoordelijk is voor het beheren en vereffenen van de nalatenschap en dat hij daarbij de erfgenamen in en buiten rechte vertegenwoordigt. Indien het nodig is voor de voldoening van de schulden van de nalatenschap, kan de vereffenaar de goederen van de nalatenschap te gelde maken. Hierover moet de vereffenaar zoveel mogelijk overleggen met de erfgenamen. De erfgenamen kunnen tegen de keuze van de vereffenaar bezwaar maken en zo nodig een beslissing van de kantonrechter inroepen.

De erfgenaam die zonder recht of titel in de woning verblijft

Een situatie die in de praktijk veel voorkomt, is dat een erfgenaam ten tijde van het overlijden of vlak daarna, in de woning van erflater verblijft en deze niet wenst te verlaten. Voornoemde situatie kan de mogelijkheid van de vereffenaar om tot verkoop over te gaan teneinde de schulden van de nalatenschap te kunnen voldoen, aanzienlijk beperken. Dit terwijl het verkrijgen van mede-bezit, uit hoofde van erfopvolging, de erfgenaam op zichzelf geen geldige titel op verblijf in de woning oplevert. Wanneer het niet (kunnen) verkopen van de woning de vereffening belemmert en onderling overleg geen oplossing biedt, kan de vereffenaar nadere rechtsmaatregelen treffen en ontruiming van de woning vorderen. In recente rechtspraak is dat opnieuw bevestigd.

De vereffenaar kan ontruiming vorderen

Zo oordeelde het hof Den Bosch op 1 juli 2025 (ECLI:NL:GHSHE:2025:1845) dat de vereffenaar een spoedeisend belang had bij verkoop van de woning, omdat zij haar werkzaamheden niet kon afronden; er waren onvoldoende liquide middelen voorhanden om de schulden van de nalatenschap te voldoen, zodat er sprake was van een niet-afgewikkelde nalatenschap. Het lukte niet om in onderling overleg tot een oplossing te komen, mede doordat de in de woning achtergebleven erfgenaam de woning graag zou willen overnemen, maar daartoe onrealistische voorstellen deed (waaronder het hanteren van een taxatiewaarde van een aantal jaren geleden). De erfgenaam die de woning weigerde te verlaten, verbleef voorts zonder geldige titel; er was geen huur- of ander (contractueel) gebruiksrecht, en ook de toestemming van erflater tijdens leven, leverde geen rechtsgeldig verblijfsrecht op na overlijden. Daarnaast oordeelde het hof dat mede-bezit, uit hoofde van erfopvolging, op zichzelf geen geldige titel op verblijf in de woning oplevert en dat de stelling van de erfgenaam dat hij de woning beheert evenmin tot de conclusie leidt dat van een geldige titel sprake is. Bovendien bood het argument van zaakwaarneming geen soelaas en ook was er geen sprake van een met het recht van de overige deelgenoten overeenstemmend gebruik, omdat dit gebruik in de weg stond aan de vereffening en de nalatenschap daardoor evenmin op korte termijn zou kunnen worden verdeeld. Tot slot was de erfgenaam door de vereffenaar tijdig in de gelegenheid gesteld een beslissing van de kantonrechter in te roepen, en/ of andere woonruimte te zoeken. Het hof oordeelde dan ook dat de erfgenaam de woning moest ontruimen, zodat de vereffenaar de woning te gelde kon maken.

Het is overigens niet ondenkbaar dat de rechter nog een nadere termijn stelt aan de erfgenamen, alvorens de woning dient te worden ontruimd. Zo oordeelde onder andere de rechtbank Noord-Holland op 29 mei 2024 (ECLI:NL:RBNHO:2024:5070). Ook in deze zaak was verkoop van de woning noodzakelijk om de schulden van de nalatenschap (in dit geval bestaande uit de vorderingen uit hoofde van vooroverlijden) te voldoen. De rechtbank oordeelde dat het spoedeisend belang bij ontruiming is gegeven, doordat de vereffenaar niet verder kon met haar taak als vereffenaar van de nalatenschap. Voorts overwoog de rechtbank dat de vereffenaar de erfgenaam al geruime tijd de gelegenheid heeft gegeven vervangende woonruimte te zoeken. Echter, onvoldoende duidelijk is in hoeverre de erfgenaam daadwerkelijk naar vervangende woonruimte heeft gezocht. Van de vereffenaar kon niet worden verwacht dat zij de erfgenaam nog één jaar de tijd zou geven om vervangende woonruimte te zoeken, maar tegelijkertijd vond de voorzieningenrechter het wel van belang dat de erfgenaam nog enige tijd in de gelegenheid zou worden gesteld om vervangende woonruimte te vinden. De door de vereffenaar verzochte ontruiming werd toegewezen,

zij het dat aan de erfgenaam nog een termijn van drie maanden na datum van het vonnis werd gegund om vervangende woonruimte te vinden, alvorens de erfgenaam de woning definitief diende te verlaten. Ook de rechtbank Rotterdam heeft in zijn uitspraak van 4 oktober 2024 (ECLI:NL:RBROT:2024:9660) ontruiming toegewezen en de erfgenamen nog één maand gegund om vervangende woonruimte te zoeken. Hier werd eveneens geoordeeld dat er voldoende spoedeisend belang was om de woning te verkopen teneinde de schulden van de nalatenschap te kunnen voldoen.

De erfgenaam die op grond van een geldige titel in de woning verblijft

Wanneer er wel een geldige verblijfstitel bestaat, kan de vereffenaar niet zonder meer tot ontruiming overgaan. Zo blijkt uit een arrest van hof Arnhem-Leeuwarden van 13 april 2021 (ECLI:NL:GHARL:2021:3624). Tussen erflaatster en erfgenaam gold een huurovereenkomst met betrekking tot de woning. De vereffenaar wilde dat de erfgenaam de woning zou verlaten, omdat de hypotheekverstrekker dreigde met executieverkoop vanwege ongeoorloofde verhuur. Toch wordt ontruiming afgewezen; de erfgenaam heeft enerzijds aannemelijk gemaakt dat zij huur betaalde, althans dat zij kosten voldeed ten behoeve van de woning en anderzijds rechtvaardigt het feit dat de verhuur de afwikkeling van de nalatenschap bemoeilijkt en een lagere verkoopopbrengst oplevert, volgens het hof geen beperking van de huurbescherming. Bij vonnis van 5 augustus 2025 wees ook de rechtbank Rotterdam (ECLI:NL:RBROT:2025:11129) een ontruimingsvordering af, mede omdat er een geldige huurovereenkomst bestond tussen erfgenaam en erflater. Ook al was er sprake van een spoedeisend belang, de vereffenaar had volgens de voorzieningenrechter op dit moment geen dringende noodzaak om inbreuk te maken op het woonrecht van de erfgenaam.

In een geval waarin erflaatster een beheersovereenkomst had gesloten met CWN (vastgoedbeheerder), die op grond daarvan (in ieder geval tot datum overlijden) huurovereenkomsten kon sluiten ten behoeve van de panden die erflaatster in eigendom had, lag het ingewikkelder (zie rechtbank Rotterdam 29 juni 2017, ECLI:NL:RBROT:2017:10938). De huurovereenkomsten die uit hoofde hiervan waren gesloten vóór het overlijden van erflater, waren ook na het overlijden van erflaatster rechtsgeldig. Een vordering tot ontruiming kon jegens deze huurders derhalve niet slagen. Na overlijden is door de executeur de beheersovereenkomst met CWN opgezegd, zodat CWN vanaf dat moment niet langer bevoegd was om huurovereenkomsten aan te gaan ten behoeve van de woningen die tot de nalatenschap behoren. Ten aanzien van de groep “huurders” die na opzegging van de beheersovereenkomst met CWN een huurovereenkomst hebben gesloten oordeelde de kantonrechter dat zij zonder recht of titel in de woningen verbleven en dat zij evenmin daar met toestemming van de erfgenamen verbleven, zodat de vordering tot ontruiming ten aanzien van deze “huurders” voor toewijzing gereedlag. De termijn van ontruiming werd in dit geval op twee maanden na betekening van het vonnis gesteld.

De vereffenaar kan een door een erfgenaam bewoonde woning in bepaalde gevallen verkopen

Wanneer erfgenamen zonder recht of titel in de woning van erflater verblijven, terwijl de verkoop van de woning noodzakelijk is voor de vereffenaar om de schulden van de nalatenschap te voldoen, kan de vereffenaar ontruiming vorderen bij de rechtbank. Uit de rechtspraak blijkt dat deze vorderingen doorgaans worden toegewezen indien verkoop noodzakelijk is om de schulden te voldoen. Daarbij wordt soms wel nog een laatste termijn gegeven om vervangende woonruimte te zoeken. Dit ligt anders wanneer de erfgenamen rechtmatig in de woning verblijven, bijvoorbeeld op grond van een huurcontract. Ontruiming ligt dan niet zonder meer voor de hand vanwege bijvoorbeeld huurbescherming.