Wat is een levenstestament?
Het levenstestament is in 2009 door het notariaat geïntroduceerd en staat niet in de wet vermeld. In het levenstestament kan worden vastgelegd wie financiële, medische en persoonlijke zaken regelt als de degene die het levenstestament heeft laten opstellen dat zelf niet meer kan. De term “testament” is enigszins verwarrend, omdat het levenstestament voor overlijden geldt, terwijl een testament werking heeft na overlijden.
Levenstestament en volmacht
Het levenstestament bevat een volmacht aan één of meer personen. Hierbij dient duidelijk te worden aangegeven wanneer deze volmacht ingaat, eindigt en herroepen kan worden. Er bestaan beperkte levenstestamenten en meer uitgebreidere levenstestamenten. Een levenstestament is vormvrij. De meeste levenstestamenten zullen desondanks door een notaris zijn opgemaakt en in een notariële akte zijn vastgelegd. Dat is onder andere van belang voor de bewijskracht van het levenstestament. Een levenstestament zal meestal in het Centraal Levenstestamentenregister worden opgenomen. Dit is overigens niet verplicht, maar voor de vindbaarheid van het levenstestament wel wenselijk. Leden van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie hebben toegang tot dit register.
Verhouding levenstestament met bewind, mentorschap en curatele
Door het opstellen van een levenstestament wordt vastgelegd hoe iemand wil dat er in bepaalde situaties gehandeld wordt. Hiermee wordt beoogd om zelf te beschikken en de benoeming van een bewindvoerder, mentor of curator te voorkomen. Dit lukt in veel gevallen, omdat de kantonrechter terughoudend optreedt met het uitspreken van een beschermingsmaatregel – zoals een bewind, mentorschap of curatele – als een betrokkene hier al een regeling over heeft getroffen in zijn of haar levenstestament.
Als er al een levenstestament is, stelt de rechter slechts in bijzondere gevallen een bewind, mentorschap of curatele in. Ook het omgekeerde kan aan de orde zijn. Op 14 maart 2023 heeft het hof Arnhem-Leeuwarden (ECLI:NL:GHARL:2023:2162) een bewind en mentorschap op, nadat er een levenstestament is opgemaakt. Iemand die een levenstestament heeft gemaakt, kan zelf desondanks om het onder bewindstellen van zijn of haar vermogen, curatele of mentorschap vragen, zie bijvoorbeeld de uitspraak van het Hof Amsterdam van 7 juli 2020 (ECLI:NL:GHAMS:2020:1892).
Opzij zetten levenstestament voor een beschermingsmaatregel
Er wordt regelmatig geprocedeerd over de vraag of er, ondanks dat er een levenstestament is, toch een beschermingsmaatregel moet worden opgelegd.
De rechtspraak over dit onderwerp kan als volgt worden gecategoriseerd (zie Blankman, FJR 2016/65 en Ter Haar, Groene Serie Personen- en familierecht, titel 1:16 BW aant. 1.4.4):
- derden accepteren het levenstestament niet;
- verstoorde familieverhoudingen;
- de bescherming van het levenstestament is onvoldoende;
- het gevaar van disfunctioneren van de gevolmachtigde.
1. Het niet accepteren van het levenstestament door derden
Wanneer een derde het levenstestament niet accepteert, kan een beschermingsmaatregel praktisch zijn. Een voorbeeld hiervan is de zaak waarin het verzorgingshuis weet dat er sinds tien jaar een volmacht is, maar daar niets mee doet. Om de houdster van de volmacht feitelijk te kunnen belasten met de behartiging van de belangen van betrokkende op medisch gebied, is zij benoemd tot mentor, zie: Rechtbank Oost-Brabant 12 maart 2015 (ECLI:RBOBR:2015:1736). Overigens wordt niet in alle gevallen een beschermingsmaatregel uitgesproken als een derde het levenstestament niet accepteert.
2. Verstoorde familieverhoudingen
In de praktijk komt het vaak voor dat de familieverhoudingen verstoord zijn. Deze enkele omstandigheid is veelal onvoldoende grond voor een beschermingsmaatregel, zie bijvoorbeeld Gerechtshof Den Haag 20 december 2023 (ECLI:NL:GHDHA:2023:2567). Wanneer er daarnaast andere omstandigheden spelen, zoals zorgen over de wijze waarop de gevolmachtigde zijn taak verricht, wordt er mogelijk wel aan een beschermingsmaatregel toegekomen, zie Gerechtshof ’s-Hertogenbosch 25 mei 2023 (ECLI:NL:GHSHE:2023:1736).
3. Het levenstestament biedt onvoldoende bescherming
In veel levenstestamenten wordt er geen toezichthouder benoemd die verantwoordelijk is voor het controleren, en indien nodig, sanctioneren van de werkzaamheden van de levensexecuteur(s). Dit maakt financieel misbruik gemakkelijker. Het toezicht dat de kantonrechter houdt als er een beschermingsmaatregel van kracht is, kan reden zijn om hiertoe over te gaan.
Enkele zaken waar het levenstestament onvoldoende bescherming bood zijn:
Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 21 januari 2025 (ECLI:NL:GHARL:2025:360)
Gerechtshof ’s-Hertogenbosch 7 april 2022 (ECLI:NL:GHSHE:2022:1130)
Gerechtshof Amsterdam 30 januari 2024 (ECLI:NL:GHAMS:2024:227)
Gerechtshof ’s-Hertogenbosch 29 februari 2024 (ECLI:NL:GHSHE:2024:641).
Een persoon die het levenstestament heeft gemaakt wordt door het levenstestament niet handelingsonbekwaam of beschikkingsonbevoegd. Dit kan risicovol zijn. Bij een curatele of een bewind wordt iemand dat wel, althans biedt de wet bescherming tegen ondoordachte rechtshandelingen die de rechthebbende zelf verricht.
4. De gevolmachtigde voert zijn taak mogelijk niet goed uit
Wanneer blijkt dat de gevolmachtigde de belangen van de volmachtgever niet goed behartigt, kan dit reden zijn voor het instemmen van een beschermingsmaatregel. Dit speelt bijvoorbeeld wanneer een gevolmachtigde zijn of haar eigen financiële belangen onvoldoende weet te onderscheiden van die van de volmachtgever, waardoor er sprake kan zijn van financieel misbruik.
Zie bijvoorbeeld de volgende uitspraken:
Gerechtshof Amsterdam 23 oktober 2021 (ECLI:NL:GHAMS:2021:3343)
Gerechtshof Amsterdam 14 november 2023 (ECLI:NL:GHAMS:2023:2684)
Gerechtshof Amsterdam 30 januari 2024 (ECLI:NL:GHAMS:2024:227).
Mogelijkheden levenstestament
In het levenstestament worden geboden, verboden en wensen op financieel, persoonlijk en medisch gebied opgenomen, met de bedoeling dat in het geval van wilsonbekwaamheid dienovereenkomstig wordt gehandeld. Wanneer er een levenstestament is, zal kantonrechter terughoudend zijn met het uitspreken van een beschermingsmaatregel, zoals bewind, mentorschap of curatele. In de rechtspraak zijn desondanks verschillende categorieën van zaken te vinden waarbij een beschermingsmaatregel wordt opgelegd, ondanks dat er een levenstestament is.
